Een knagend gevoel van onrust over Mahayana

Taigu gaat bij Theravada op zoek naar de ware geest van het boeddhisme. Geen boeddhanatuur, geen leegte. Waar loopt de gulden middenweg?

Toen ik onlangs zijn stem via een podcast hoorde, moest ik een traantje wegpinken. Niet om zijn stem, maar om wat hij zei. Zijn dharmales ging over de ‘basics’. En telkens kwam hij terug op het voorbeeld van ziekte. Als je krachten je verlaten, dan moet je je prioriteiten stellen. Daarover kan ik meepraten.

Hij vertelde over een collega-monnik die aan een ongeval een ernstige hersenbeschadiging overhield. Een leven lang had hij ’s avonds een gezang over Boeddha, Dharma en Sangha gereciteerd. Hield hij een dhamma talk, dan was dat het enige wat hij nog kon uitbrengen. Door zijn voorbeeld gaf hij wat hij nog in zich had aan de communiteit. Het verhaal deed me denken aan Thay, aan Thich Nhat Hanh.

Aan het woord was mijn spirituele vriend en bondgenoot Thanissaro Bhikkhu, een Amerikaan van nu eind zestig, die lang geleden zijn intrede deed bij de woudmonniken in Thailand. Even strijdlustig en scherp van pen als zijn iets oudere landgenoot Bhikkhu Bodhi, wiens boeddhaweg via Sri Lanka voerde. Getweeën zijn zij al tien jaar lang mijn coördinaten in het land van Theravada.

Nee, ik zal niet zwichten voor de illusie dat het gras aan de andere zijde van de heuvel groener is dan waar ik mijn geestelijke schaapjes meestal weid. Ik heb een lieve sangha en een waardevolle leraar en ik tel mijn zegeningen, terwijl ik het huis nauwelijks uitkom om de reis naar de hoofdstad des lands te ondernemen. Dientengevolge ben ik een soort corresponderend sanghalid, maar ik beluister de opnames van de dharmalessen getrouw en ondervind langs digitale en telefonische weg steun op mijn pad.

Hoezeer Mahayana, en in het bijzonder Zen en Reine Land, mij dierbaar zijn, toch knaagt er al jaren een gevoel van onrust aan mij over de premissen daarvan. Dit voedt mede de twijfel, waarover ik in mijn vorige bijdrage schreef. Sunyata (leegte) en nondualiteit zijn als glibberige banen ingewreven met groene zeep, vol uitglijrisico’s. Een Zen dat belijdt niet een school van boeddhisme te zijn, maar de oervorm van alle boeddhisme en misschien wel van alle religie – je hoort de homerische bulderlach van de bhikkhu’s aan de andere zijde van de heuvel al.

In de transmissie naar het Westen is Zen op een universalistisch spoor geraakt. Er is een vermenging opgetreden met onderstromen van romantiek en transcendentalisme, New Age en een naiëve, onboeddhistische hang naar eenheid en interdependentie. Zen wordt hand in hand bedreven met de amateurpsychologie van de persoonlijke transformatie. Eén goede reden om de bhikkhu’s te vriend te houden, is dat zij zenboefenaars scherp kunnen houden door ze te confronteren met de uitwassen van dromerigheid en diepte te geven aan het debat.

Theravadins vegen de vloer aan met boeddhanatuur, leegte en nondualiteit. In veel centra voor inzichtsmeditatie zijn vipassana en aandachtsmeditatie zo dicht bij elkaar komen te liggen dat het je moeite kost er een betekenisvol onderscheid tussen aan te treffen. Dit komt mede door de vereenvoudigingsslag waaraan het Aziatische boeddhisme de meditatiebeoefening heeft onderworpen toen het ontdekte dat het een exportproduct voor de westerse wereld in handen had. Thanissaro Bhikkhu en Bhikkhu Bodhi hebben ook daarvoor een scherp oog. Hun meditatie gaat terug naar de bronnen van het oerboeddhisme. De bhikkhu’s zijn geen universalisten, maar originalisten.

Precies hun Theravada is het dat ik graag onderzoek op spirituele meerwaarde, niet het slappe aftreksel dat in ons deel van de wereld geregeld voor Theravada wordt versleten. Voorwaardelijk ontstaan (pratitya samutpada) in de oorspronkelijke betekenis is een conditio sine qua non van het boeddhisme. Wie dit doorziet, die kent de Dharma, zei de Boeddha. En zo is het. Al het andere komt daarna. Stephen Batchelor snapt er helemaal niets van, wanneer hij karma en wedergeboorte uit het boeddhisme probeert los te weken.

Pratitya samutpada is het ononderhandelbare punt van de orginialisten; van daaruit neemt de beoefening een andere afslag dan de aandachtsmeditatie van de westerse zencentra, de goede niet te na gesproken. Sheng-yen bijvoorbeeld kende wel de diepte van inzicht om het één met het ander te integreren zonder uit te glijden. Of dit daadwerkelijk tot zijn volgelingen in Europa en de Verenigde Staten is doorgedrongen, is een tweede.

Alles draait in het boeddhisme om de aandacht voor het detail en dit gaat helaas verloren naarmate de groei van de beweging onvoldoende wordt gestut door leraren die van wanten weten. Boeddhisme heeft bij ons nog iets prils, iets onrijps. In het jeugdige enthousiasme van zijn volgelingen gaat te vaak de zin verloren voor het detail dat telt. Dit geldt voor Zen en het geldt voor Theravada.

Wanneer is men in het opkomende Mahayana het spoor van het oerboeddhisme kwijtgeraakt? Nagarjuna kende het nog en Vasubandhu ook. Men zegt dat Chih-I, de stichter van de Tientaischool, de laatste is geweest die het boeddhisme van de Boeddha in evenwicht probeerde te houden met dat van China. Ik weet het niet. Van de Lotussutra, de Avatamsakasutra, de sutra van de Volmaakte Verlichting en de sastra over het Ontwaken van het Geloof in Mahayana druipt de groene zeep al in dikke klodders af.

De gulden middenweg ligt niet in het klakkeloos aan elkaar lijmen van het één en het ander. Het is mogelijk om te leven naar fundamentele keuzes zonder te vervallen in een fundamentalisme van óf het één, óf het ander. Is dit monnikenwerk? Mogelijk. Waarschijnlijk zelfs. Maar dan nog kunnen we ook binnen het lekenboeddhisme de dialectiek dieper exploreren om ons te wapenen tegen de gemakzucht van te vroeg concessies doen aan de ware geest van het boeddhisme.

Namu Amida Butsu,

Taigu

Reageren

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s