God, Spinoza en boeddhanatuur – deel twee

Taigu schrijft van zich af over modern westers boeddhisme. Dit mag én moet een adaptatie zijn van het oerboeddhisme

In zijn vorige artikel schreef Taigu over God, Spinoza en boeddhanatuur. G.J. (Goff) Smeets, een trouwe, kritische lezer van Taigu, merkt in een reactie op dat ook de natuurkunde tot inzicht in de boeddhadharma kan leiden.

Goff heeft uiteraard gelijk. De mogelijkheden tot bevrijding zijn oneindig, zo vloeit voort uit de leer van de leegte (sunyata), een boeddhistische adaptatie van de mythische Indiase guru Nagarjuna, die vanuit zijn ondergrondse drakenpaleis ook teksten over het Reine Land aan zijn volgelingen e-mailde.

Wat wij met een containerbegrip ‘boeddhisme’ noemen, is een aaneenschakeling van adaptaties. Taigu houdt zelf van de adaptaties van Linji en Hisamatsu, maar ook van die van Dogen en Shinran. Kanzeon, de moeder (en vader) aller adaptaties, luistert aandachtig naar het spel van vorm en leegte dat de boeddhadharma kenmerkt.

Dit schrijft Taigu in zijn dupliek aan Goff:

Behalve het bakken van een ei is vrijwel alle natuurkunde mij altijd een raadsel gebleven.

Als jij in quantumfysica of zwarte gaten een bron van spirituele inspiratie ziet, dan onderstreept dit het punt (waarover wij het eens lijken te zijn) dat er verschillende wegen zijn die tot inzicht kunnen leiden.

De Italiaanse psychiater Roberto Assagioli, de geestelijk vader van de psychosynthese, onderscheidde zeven wegen naar inzicht, waaronder de wetenschappelijke route. Hij was een groot liefhebber van Gautama en diens verlichtingsweg.

De ondertitel van het door mij genoemde boek over Spinoza van Maarten van Buuren is ‘vijf wegen naar vrijheid’. Uiteraard vervangt dit boek de werken van Spinoza zelf niet. De God van Spinoza is maar één van die vijf wegen. Als je belangstelling voor de andere vrijheden mocht hebben (waaronder de relatie van macht en recht), dan zou je kunnen overwegen het boek toch tot je te nemen.

Ik heb gemaild met de auteur, werkzaam aan de Universiteit Utrecht. Deze laat mij weten dat de Tao de juiste context is waarin je de godsvisie van Spinoza vergelijkenderwijs kunt plaatsen. De auteur heeft ervan afgezien de oosterse spiritualiteit bij zijn boek te betrekken om het eenvoudig te houden. Hij laat mij eveneens weten dat de vraag hoe Spinoza zich tot boeddhisme verhoudt, open maar een goede inhoudelijke discussie waard is. Huiswerk voor zen: is de Weg anno 2016 nog gelijk aan de Tao of heeft het een zich in de loop der eeuwen losgezongen van het ander?

In mijn artikel maak ikzelf de koppeling tussen de Tao en (zen)boeddhisme omdat Philip Yampolsky in zijn vertaling van Huinengs Platform Sutra naar het Engels uit 1967 de Chinese term laat staan. Ook elders zie je dat het oorspronkelijke zen in China de Tao als zijnsgrond (boeddhanatuur?) omarmde. Verder streden neo-confucianisme, dat de Tao inmiddels tot zijn intellectuele eigendom rekende, en het jongere zenboeddhisme in China op leven en dood om het religieuze primaat van de dag. Volgens de Platform Sutra, een apologetisch voortbrengsel van zijn dharma-erfgenamen, had Huineng zijn tegenstanders onder zijn gehoor en overtuigde en bekeerde hij hen tot zijn traditie. Maar als je het naleest, zou dit ook kunnen komen omdat de provinciegouverneur van dienst op de eerste rij zat en een goedkeurend knikje gaf.

Ik heb zelf wel eens geschreven dat modern boeddhisme een maatschappijvisie ontbeert. Modern confucianisme zou er in Aziatisch-historisch opzicht mooi bijpassen, hoewel Spinoza ons meer te zeggen heeft over de scheiding van kerk en staat en over de burgerlijke vrijheden die eerst na de Franse Revolutie en nog het een en ander aan politieke en sociale strijd alom gemeengoed werden in ons deel van de wereld.

Sommige fundamentalisten vinden modern boeddhisme onecht omdat het een adaptatie van het oerboeddhisme zou zijn. Mijns inziens mag én moet aanpassen zelfs. Voor de hedendaagse praktijk heeft boeddhisme veel aan waarde te winnen bij westerse receptuur, schrijft de Amerikaanse zenmeester en hoogleraar David Loy, al komt hij in zijn werk niet veel verder dan reeds eerder platgetreden paden. Op Stephen Batchelor na lijkt het vrijwel niemand in de westerse boeddhistische wereld gegeven ons culturele erfgoed te overzien van de pre-socratische filosofen tot en met het postmodernisme van Richard Rorty.

Niemand hoeft het ook allemaal tot in de puntjes te overzien, maar enige belangstelling helpt wel. Uit naam van het heilige Nu dolen te veel westerse volgelingen rond in de eenrichtingsstraat van een voltooid boeddhistisch verleden met zijn alfabetsoep aan buitenissige begrippen. De ideeënrijkdom van eigen bodem wordt te weinig geëxploreerd uit angst ergens op een God te stuiten die, naar ons verzekerd is, dood is. Wij weten geen raad met onszelf.

De fundamentalistische visie negeert de wet van de permanente veranderlijkheid der dingen (anatman), net zoals de Dalai Lama vasthoudt aan een Tibet dat niet meer bestaat. Modern, westers boeddhisme moet zijn belijdenisvrijheid verdedigen en zich wapenen tegen het onnozele enthousiasme van sommigen voor hedendaags boeddhisme in China, voordat we uit dat land met zijn versie en financiering van de dharma ook zijn idee van religieuze vrijheid importeren.

Anderzijds moeten we ons boeddhisme beschermen tegen de oprukkende rage van McMindfulness, gevoed door de onderstroom van Aziatisch modernisme en versimpeling van meditatietechnieken sinds de negentiende eeuw. Laten we uit de Pali Canon de Satipatthana Sutra nog eens ter hand nemen en onze meditatie, voor wie dit wil en kan, een dieptestructuur teruggeven die ook het tegenwoordige Theravada niet meer kent (mogelijk met uitzondering van sommige bosmonniken in Thailand). Taigu’s intuïtie en ervaring zeggen hem dat er in die sutra nog meditatiewinst valt te behalen die de vigerende McMantra van ‘bare awareness’ wellicht weer tot een nadere aanpassing zou kunnen bewegen.

De middenweg is een weg die tussen vele dimensies moet balanceren. Er is geen vastomlijnde, voor iedereen op dezelfde wijze geldige waarheid in boeddhistische soundbites te vatten. Mediteren is calibreren met een fijnafstemming en een meesterschap dat oud opzoekt en het vermengt met nieuw tot een mix die in de context van de actuele ervaring momentaan op een betekenisvolle manier tot leven wordt gewekt. Tegen deze achtergrond kan zen hooguit dienen als navigatiestrategie in een oneindig heuristisch continuüm waarbinnen een van de wirwarstraatjes in het historische centrum naar de filosoof Spinoza is vernoemd.

In grenzenloos toevertrouwen aan Amida Boeddha,

Taigu

4 gedachten over “God, Spinoza en boeddhanatuur – deel twee”

  1. En dit was het antwoord van G.J. Smeets (dat ben ik dus, roepnaam Goff) in de reactieruimte achter bovenstaand stuk zoals het in BD verscheen:

    “Jules,
    dank voor je interessante reactie. Interessant omdat we (wat mij betreft) een paar eeuwenoude koeien bij de horens hebben die uit de sloot kunnen.

    Persoonlijk heb ik het altijd graag zo eenvoudig mogelijk gehouden: persoonlijke shit onder ogen zien en genoegen leren nemen met het dagelijkse leven, inclusief de sterfelijkheid. Studeren en op De Boeken contempleren was daarbij behulpzaam. Er komt een moment dat men ziet dat je daarmee tot Sint Juttemis kunt doorgaan. Dus ik geloof het nu wel, Assagioli’s 7 wegen, Van Buurens 5 wegen, etc. etc. – en ik bedoel dat *niet* bagatelliserend.

    Hetzelfde geldt voor allerlei versies van een zogeheten zijnsgrond (jouw term) zoals daar zijn: Tao, boeddha-natuur, Spinoza’s God, etc. etc.. Ik geloof daar niets van en vind het om allerlei redenen weinig overtuigend. Het is allemaal wat het is: kosmologische fantasie. Wie er, om zijn eitje te kunnen rapen en bakken, baat bij heeft gun ik dat van harte.”

    Waarop Jules reageerde met “We zijn het volkomen eens.”
    Eitje : )

  2. Deel 1 gaf mij stof tot nadenken, kan niet op die blog site word press reageren, dus hier een belangrijk punt voor mij: kan het verlichtingsbewustzijn worden bereikt via het denken? Steiner beweerde dat ook, het moest via de filosofie en het denkvermogen bereikt worden. verder geen GURU”S (wie blijkt vandaag de dag een groter GURU voor de antroposofen dan Steiner himself, gewild/ongewild door hem, ik weet het niet..maar dat hier ter zijde). Ik haak even in op de wijsheid des onderscheids en mijn langzaam zich ontwikkelend begrip waar dat over gaat. Behalve de meditatieve absorptie, Dhyana, zijn er nog een aantal bewustzijnstoestanden, naast het z.g. gewone alledaagse bewustzijn van een denkend en voelend ik in zijn/haar wereld. Naar mijn inzicht knoopt het denken en de filosofie aan dit dualistische denken aan en stelt allerhande vragen over de werkelijkheid aan de orde. Daar waar dit ‘denken’ in de richting van dichtkunst (iedere kunst) gaat komt men in de richting van unity, momenten van vervoering waarin men zich een deel van die wereld voelt en het dualistische ik tegenover de wereld even verlost raakt van zijn isolement.. Echter dit is niet de manier waarop de wereld ervaren wordt in de toestand van meditatieve absorptie. Ook daar een eigen bewustzijn als deel van iets dan er omheen lijkt te bestaan, maar het onderscheid zit hem in de erkenning dat alles wat men daar ziet en beleeft binnen de eigen geest plaatsvindt. men is geabsorbeerd in de eigen geest. Wereld is daar ook (eigen) geest. All is mind. Daarnaast zijn er de droomtoestand en het slaapbewustzijn, het stervensproces en de toestand na de dood (bardo), gevolgd door de bardo van wording. Dus behalve het bewustzijn in meditatie, waarbij te onderscheiden is dat men in die toestand verkeert waarin de werkelijkheid anders beleefd wordt dan in “niet meditatie”, is er nog de te onderscheiden droomtoestand middels het lucide dromen (je er van bewust zijn dat je aan het dromen bent tijdens de droom) en luciditeit in de diepere slaap (i.e. weten dat men in de slaaptoestand verkeert zonder het bewustzijn te verliezen), weten dat men in het stervensproces is, weten dat men de drempel onomkeerbaar gepasseerd is en in de bardo verkeert, weten dat men naar de nieuwe geboorte toe beweegt, deze laatste bewustzijnstoestanden kan alleen de geoefende meditator blijven onderscheiden. Discriminating awareness zou dat kunnen betekenen dat men zich bewust blijft van de bewustzijnsmodus waarin men verkeert?

  3. En dus niet te vergeten: Ook je er van bewust zijn, bewust blijven, dat je in de ‘alledaagse’ gewone modus verkeert en dat dit een van de 6 te onderscheiden vormen van bewustzijn is. Dat betekent dat alles bewustzijn is (uiteindelijk in de dzogchen en naar ik aanneem ook Zen beoefening) en dat we los komen van de gebondenheid aan samsarische realiteit. Er is geen: ik ben hier en ga naar daar. Het vertrekpunt is omgekeerd geraakt. Het bewustzijn is omvattend en kan in deze of gene modus verkeren. Heb eerder eens gevraagd aan een leraar, wat is toch die wijsheid des onderscheids..uiteraard geen begrijpelijk antwoord: zoiets als de vrucht van meditatie beoefening. Net als de andere wijsheden van de leegte, de spiegel. (5 totaal)

    1. Er is veel waarin ik met je kan meegaan. Echter met een aantal kanttekeningen.

      “All is mind.” Deze tendentie heeft zeker in vormen en periodes van boeddhisme gezeten. Dit correspondeert in de westerse filosofie met idealisme.

      Toch hebben andere boeddhisten zich daartegen verzet. De dharma gaat uit van nama (geest) en rupa (lichaam), sunyata (leegte) is geen ontkenning van bestaan, maar van een onveranderlijk zelf. Er bestaat ook een pragmatische en existentiële route in het boeddhisme, die niet de afslag maakt naar “all is mind”, mede omdat dit speculatief en dus metafysisch is.

      “Denken.” Ik weet het niet. Op het kussen is er denken dat kan misleiden en denken dat kan geleiden. Zen is van oudsher anti-intellectualistisch, zeker. Koans los je niet op met je verstand. Toch zijn er andere stromingen binnen het klassieke zen geweest die opmerkten dat denken nodig is om praktische keuzes te maken. Het is een beetje vreemd dat alles tot onze nondualistische kosmos zou behoren, maar denken niet.

      Wij hebben de luxe alle bronnen tot onze beschikking te hebben. Ook de Satipatthana Sutra, dé meditatiesutra uit de Pali Canon. Ja, je moet de geest kalmeren; maar daarna volgen er oefeningen waarbij je je denken nodig hebt om je denken te analyseren: is dit heilzaam, is dit onheilzaam, is dit noch het een, noch het ander. Zo train je je gedrag overeenkomstig het achtvoudig pad. Meditatie en vervoering zijn in de geschiedenis een weg voor een kleine minderheid van specialisten geweest; de meeste boeddhisten hebben nooit gemediteerd.

      “Filosofie en dualisme.” Ja, er is filosofie die uitmondt in dualisme. Maar er bestaat ook nondualistische filosofie. Kijk maar naar Spinoza. Zijn God is als de Tao. Alles is uitdrukking van het ene.

      Sommige filosofie kan de toegangspoort zijn tot niet-weten, tot vervoering, tot bewustzijn van de contouren van het mysterie. Er bestaat westerse filosofie die muziek en kunst waardeert om de mogelijkheid rechtstreeks de werkelijkheid te schouwen, voorbij het denken.

      De boeddhaweg is er dus misschien maar een tussen verschillende wegen. De kenweg behoort daar ook toe. Waarmee niet gezegd is dat alle kenwegen kruisen met de boeddhaweg; maar er zijn er zeker die dit doen. Filosofie en wetenschap kúnnen eveneens verlichtingswegen zijn.

      Dit noopt boeddhisten de betrekkelijkheid in te zien van hun ideeën. Niet dat ze daar afstand van moeten doen, integendeel. Het gaat erom te erkennen dat er andere, gelijkwaardige wegen naar inzicht bestaan. Daar voeg ik graag aan toe dat inzicht en verlichting alweer van die grote woorden zijn, waarschijnlijk te groot. Juist inzicht gaat over inzicht in de realiteit van lijden en de weg tot opheffing daarvan en zin en onzin daarvan (Hartsutra); het ware juiste inzicht is mogelijk het tegendeel van een verlichtingservaring: het inzicht dat verlichting voor ons, falende en zelfzuchtige mensen niet in het verschiet ligt, en dat we beter de ramen kunnen lappen en leven in vertrouwen dat is wat is.

Reageren

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s