Zonder geloof vaart niemand wel

Er is iets wat ik mis in heel de huidige discussie over mindfulness. En dat is dat niemand in boeddhistische kring kritiek uit op de veronderstelling dat mindfulness zo maar gelijk zou staan aan een oefening in leven in de aandacht van het hier en nu

Kennelijk is ook onder boeddhisten zo vanzelfsprekend dat dit de kern is van mindfulness, dat niemand de moeite neemt de zeepbel van deze modieuze mythe door te prikken.

Mindfulness is niet ‘bare awareness’ (open aandacht voor het hier en nu en daarmee basta). Voor een boeddhist kan mindfulness niet anders zijn dan mindful te zijn van Boeddha. In de geest van de nembutsu van het reine-landboeddhisme: met de aandacht te zijn bij Boeddha (Amida), in toevertrouwen en onwrikbaar geloof in de weg; in de geest van zen: met de aandacht te zijn bij het oorspronkelijk gelaat en de realiteit van de zo-heid als manifestatie van Boeddha. Wat Boeddha hier precies betekent, ja, dat is een kwestie van training en ervaring; het valt qua betekenis in ieder geval niet, of althans niet volledig, samen met de historische verschijning van Gautama.

In mijn boekje is boeddhisme én religie én geloof. In boeddhisme is mindfulness én religieus én gelovig. Wat zegt het over de staat van het boeddhisme in het Nederlandse taalgebied dat niemand hiervoor uitkomt wanneer de vraag ernaar in Trouw wordt opgeworpen?

Wat het volgens mij zegt, is dat de Dhamma al te vaak het onderspit delft wanneer deze haaks komt te staan op de geest van de moderne tijd. Dat als je niet oppast, boeddhisme zich in niets onderscheidt van wat sommigen de ‘hier-en-nu mafia’ noemen, als onwelgevoeglijke verzamelterm voor het seculiere mindfulnesskamp en allen die vergelijkbare diensten aanprijzen. De enige die ik zo een-twee-drie ken die mindfulness en religie, het koninkrijk der hemelen en het reine land, en Boeddha en Jezus in een adem durft te noemen, is de momenteel ernstig zieke Vietnamese boeddhist Thich Nhat Hanh. Seks en alcohol worden overigens door de geloftes verboden, wanneer je tot zijn orde wilt toetreden. Dus zo ver hoeft de auteur van het Trouw-artikel in de tijd niet te graven naar aanknopingspunten.

Dit krijg je dus wanneer religie en geloof worden geassocieerd met kerken en spiritualiteit met individuele beleving. Dan vormt ook iedereen zijn eigen definitie van religie en geloof, al naar gelang het uitkomt.

Juist de heersende hier-en-nu opvatting van mindfulness past goed bij onze hedonistische, individualistische cultuur, zegt reine-landboeddhist en auteur David Brazier in zijn vorig jaar verschenen boek met de betekenisvolle titel Buddhism is a Religion (in hoofdstuk zes, dat helemaal gewijd is aan de ‘populaire misconceptie’ van mindfulness). En daar blijft het niet bij.

De historische Boeddha was namelijk helemaal niet van het hier en nu, zegt Brazier. Al wat hier en nu is, vormde in zijn leefwereld de ballast van verwarring die moest worden getranscendeerd. Voor de Boeddha was mindfulness in de zin van ‘bare awareness’ niet de meditatie zelf, maar een voorwaarde om daar een aanvang mee te kunnen maken. In het huidige moment onderscheid kunnen maken tussen wat belangrijk is en wat niet, helpt om in de verschillende stadia van meditatieve concentratie je conceptuele en spirituele vermogens helder aan te wenden.

De scheidslijn tussen wel/niet ‘bare awareness’ loopt dwars door bestaande boeddhistische scholen heen. In eerdere artikelen heb ik erop gewezen dat traditionalistische boeddhistische monniken moderne Amerikaanse vipassanaleraren van naam en faam, soms afkomstig uit hun eigen school, verwijten de meditatie aan te passen aan de hier-en-nu smaak van het grote publiek.

De wortels van het onheil liggen ergens onder het zand van de negentiende eeuw begraven. Vereenvoudiging en smaakaanpassing van de Dhamma hebben in Oost én West plaatsgevonden; en beide hebben het in een wirwar van wederzijdse beïnvloeding van elkaar overgenomen.

Maar zoals voor iedere grote religie zijn geloof en toevlucht nemen ook binnen het boeddhisme altijd conditio sine qua non geweest. Theravada of Mahayana, dat maakt voor dit principe geen verschil. Zonder geloof vaart niemand wel, leen ik maar even als slogan van de grote Nederlandse reformatorische theoloog Harry Kuitert (met excuus wanneer ik de titel van zijn boek uit 1974 uit de oorspronkelijke context haal). Wat voor het christendom geldt, gaat ook op voor het boeddhisme.

Je zult mij niet horen zeggen dat wij terug moeten naar de meditatieroutines uit de tijd van de Boeddha. De nadruk op meditatie en de verwachtingen die daaraan worden gesteld, zijn in ons deel van de wereld al buitenproportioneel. Maar als je dan aan meditatie doet, en je beperkt je tot ‘bare awareness’, dan schiet je door naar een ander uiterste. Ook bij sommigen in de zenwereld moet dit kwartje nog vallen. Mind is Buddha, nondeju. Er zijn mensen die zich er een arm voor hebben afgehakt om deze les te mogen leren.

Ik zie niet in hoe seculiere mindfulness zou toekunnen zonder een subtiel boeddhistisch residu aan geloof in een werkelijkheid binnen de werkelijkheid. Boeddhisten die niet durven uitkomen voor hun religie en geloof maken zich tot ietsisten bij uitstek. In zulke handen wordt mindfulness pas echt een gewillig instrument van een wereld die zijn eigen graf graaft in meer, steeds meer efficiency en effectiviteit.

Namu Amida Butsu,

Taigu


Deze tekst is in licht bewerkte vorm verschenen in het Boeddhistisch Dagblad, als reactie op het artikel ‘Is mindfulness religieus?’ door Edel Maex: http://ow.ly/Woti2

12 gedachten over “Zonder geloof vaart niemand wel”

  1. De aanduiding ‘hier en nu maffia’ is afkomstig van zenleraar Ton Lathouwers van Maha Karuna Ch’an. Hij lanceerde de term medio 2009, onder meer in een interview met Bodhi TV: http://www.bodhitv.nl/articles/show-news/2009-07-20/je-kunt-er-niet-uit-vallen/

    De aanduiding ‘hier en nu maffia’ wordt door auteur Koert van der Velde in ‘Geen gezweef!’ abusievelijk toegeschreven aan VU-hoogleraar André van der Braak—die door Lathouwers tot opvolger werd benoemd.

    Van der Braak gebruikte de term in zijn uitwerking van een teisho (zenlering) van Lathouwers, vandaar het misverstand: http://www.avdbraak.nl/Artikelen/Oorspronkelijk%20gelaat.htm.

  2. Rob, je schreef gisteren: ik haak af. Had ik nog van willen zeggen: ale begrip dat je af haakt want er wordt een theologisch debat gevoerd en dat is niet jouw ding.

    Natuurlijk, Jules, is het boeddhisme beoefenen meer dan ‘bare awareness’: het heet niet voor niets het Edele ACHTvoudige Pad en niet het Eénvoudige (alleen juiste sati) Pad.
    En ‘juiste wijsheid’ (ook onderdeel van het Pad) is meer iets dat men verkrijgt dan wat men zelf verwerft.
    Is dat religieus? Nog eens: dat woord is onbruikbaar, betekent in wezen (Nongbri) een gestripte vorm van protestantisme: zonder persoonlijke God en zonder Jezus als Verlosser

    Dat is de religie van Koert van der Velde, door hem omschreven als ‘het je aangesproken voelen door iets wat achter de grens van je begrip ligt’.
    Koert doet alsof iedereen die mindfulness of boeddhisme beoefent, die opvatting deelt, of die zich er nu van bewust is of niet. Een opvatting met een snufje transcendentie er in.
    Ik deel die opvatting echter niet, ik heb een andere omschrijving van wat ‘religie’ is: een zingevingssysteem, met een sociale component (ik voeg dat toe omdat Koert het over een zeer geïndividualiseerde heeft).

    Vanuit die definitie is mijn zingevingssysteem dat het leven (a la Sisyfus van Camus) geen zin heeft. En dat vind ik behoorlijk boeddhistisch.

    Wat is jouw definitie van ‘religie, Jules?
    je schrijft “geloof in een werkelijkheid binnen de werkelijkheid”, dat is grappig, het transcendente zit niet ergens buiten (buiten het fysische) maar er binnen. Daar moet dan een ander woord dan ‘transcendent’ voor bedacvht worden want dat betekent nu juist letterlijk: er buiten/boven.

    1. De praktijk van ‘bare awareness’ is in het westerse boeddhisme wijd verbreid geraakt.

      De filosofische term voor werkelijkheid binnen werkelijkheid is transcendente immanentie.

      Nongbri vind ik een interessant historisch boek zij het met weinig verklarende waarde.

      Er is geen beginnen aan om religie te definiëren. Gelukkig wordt sinds Wittgenstein geaccepteerd dat het onmogelijk is alle attributen bij een concept te vinden. Dit heeft geleid tot een herwaardering van de gedachte dat je weet wat iets is wanneer je het als zodanig herkent.

      Wie wat vindt in de discussie die rond het artikel van Koert van der Velde is ontbrand, is mij niet duidelijk.

      Iedereen heeft zijn eigen ‘mythe’ als waarheidsaanspraak (bijv. jouw Sisyfus) maar niemand kan de geldigheid van die aanspraken bewijzen en mensen voelen zich ongemakkelijk om hun voorstelling van wat ze ten diepste waar vinden, door anderen ter discussie gesteld te zien worden.

      Als je de literatuur erbij pakt dan wordt het een onoverzichtelijke kluwen. Ik heb het geprobeerd: Wat is religie? Wat is mindfulness. Daar bestaan tientallen boeken en artikelen over die alle kanten uitgaan. Daar een gestructureerde discussie van maken is een opgave op zichzelf.

      Dan nog is het de vraag of je er alleen met analyse komt. Als je naar de geschiedenis van het boeddhisme kijkt, dan zie je dat er altijd ook normatieve claims worden neergelegd: dit is wel boeddhisme, dat niet. Ook die aanspraken kunnen echter niet op geldigheid worden getoetst ondat er een maatstaf ontbreekt.

      Boeddhisme is wat boeddhisme wordt genoemd. Het best mogelijke resultaat in een discussie is overeenstemming over delen van claims en verder: agreement to disagree. Ik ben bang dat het met de discussie over mindfulness ook deze kant zou kunnen uitgaan, al is het zicht op de verschillende posities voorlopig nog te troebel om van een begin van structurering te spreken.

    2. Ik ben nooit te beroerd om praktische hulp en bijstand te verlenen, Joop. Maar inderdaad: ik haak af. Een goede ouderwetse theologische discussie kan ik nog wel waarderen, maar zinloze discussies helemaal niet.

      Al dat zoeken, stamelen en oordelen van mensen die misschien iets vinden—maar misschien ook niet—is aan mij niet besteed. Ik ben dan ook van de school die zegt dat verreweg de meeste meningen—en zeker die van de meeste boeddhisten—het uiten niet waard zijn. Doe mij maar feiten.

  3. De oorspronkelijke vindplaats van ‘hier en nu maffia’ in de teisho van Ton Lathouwers die op André van der Braak’s website wordt weergegeven, is Zensor 38, najaar 2007: http://zenamsterdam.nl/wp-content/uploads/zensor/zca-zensor-38-najaar-2007.pdf

    De pagina’s zijn niet genummerd, maar je vindt de term in de tekst ‘Vooraf aan het hier en nu, wat is je oorspronkelijke gelaat?’

    In deze teisho koppelt Lathouwers de ‘hier en nu maffia’ nog niet expliciet aan mindfulness. Dat doet hij in het Bodhi TV artikel wel: http://www.bodhitv.nl/articles/show-news/2009-07-20/je-kunt-er-niet-uit-vallen/

      1. En nu maar wachten op de vinnige reacties van Edel Maex en Hans Gijsen op Ton Lathouwers. Tenzij Lathouwers het allemaal misschien bedoelde te zeggen, maar misschien ook niet…

  4. Om het helemaal af te maken: Ton Lathouwers koppelde zijn aanduiding ‘hier en nu maffia’ in het najaar van 2007 in ‘Zensor’ nog niet expliciet aan mindfulness, maar in juni 2009 bij Bodhitv.nl wel.

    André van der Braak deed ditzelfde—het koppelen van de ‘hier en nu maffia’ aan mindfulness, bedoel ik–al vóór Lathouwers, in een interview voor ‘Volzin’ met Lisette Thooft (20 februari 2009): http://issuu.com/volzin/docs/interview_andr__vd_braak.

    Hoewel Thooft voor de term naar Van der Braaks weblog verwijst, kwam diens website met de huidige versie van Lathouwers’ teisho uit 2007 pas in 2010 online. Mogelijk ging daaraan een andere site vooraf.

    Alles wijst erop dat Lathouwers de bedenker is van ‘hier en nu maffia’, en dat Van der Braak deze term in ‘Volzin’ overnam. Beiden pasten ze de term al in 2009 toe op mindfulness. De vinnige reacties van Edel Maex en Hans Gijsen mogen zich daarom op hen beiden richten.

    Gijsen, met name, verweet Koert van der Velde het ‘criminaliseren’ van mindfulness, alleen op basis van een boekbespreking in ‘Vrij Nederland’ van ‘Geen gezweef!’—een artikel overigens waarvoor Van der Velde vanzelfsprekend niet persoonlijk verantwoordelijk mag worden gesteld: https://www.vn.nl/stop-de-stille-opmars-van-mindfulness/

    Voordat Gijsen de zenleraren Lathouwers en Van der Braak eens stevig aanpakt, zou hij Van der Velde eerst zijn verontschuldigingen kunnen aanbieden—liefst even publiekelijk als zijn tirade in het ‘Boeddhistisch Dagblad’: http://boeddhistischdagblad.nl/boeddhisme/mindfulness/61505-koerts-kruistocht-tegen-mindfulness/

  5. Zoals voor iedere grote religie is geloof ook binnen het boeddhisme altijd conditio sine qua non geweest, zegt Jules Prast in het BD.
    Dat religiositeit buiten het boeddhisme wél zonder geloof kan, beschrijf ik met vele voorbeelden in Flirten met God. In Geen Gezweef laat ik zien hoe ook bij mindfulness sommigen zoeken naar een religieuze invulling zonder geloof. Ik citeer Edel Maex als voorbeeld hiervan – naar zijn spijt, blijkt nu. Hij zei: ,,Ik denk dat geloven passé is. Religies zouden zich daarvan moeten emanciperen. Voor mensen is het geloof in reïncarnatie of een hemel vaak een vluchtweg. Het zijn mooie verhalen. Maar ga er niet in geloven. De wereld waar ik van droom is een wereld waarin geloof, identiteit en macht absoluut niet met religie mogen worden geassocieerd, en waarin we god en boeddha zien als inspirerende verhalen.’’

Reageren

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s