De knuppel in het hoenderhok

In nieuw boek probeert David Brazier korte metten te maken met de geschoonde voorstelling die velen in het Westen zich van het boeddhisme maken

Het is net uit, maar één ding lijkt zeker: het boek, Buddhism is a Religion. You can believe it (‘Boeddhisme is een religie. Je kunt het geloven’), zal het nodige stof doen opwaaien.

Wat in onze tijd vaak wordt uitgemaakt voor de ‘mythische’ elementen in de sutra’s, is volgens Brazier juist de kracht van het boeddhisme. Wedergeboorte, een cyclische opeenvolging van levens, werelden in werelden, verschijningen van boeddha’s en bodhisattva’s en wat dies meer zij: al deze metafysica behoort tot de geloofskern van het boeddhisme, vindt hij.

Ons beeld van het boeddhisme is niet alleen vertekend door het heersende rationalisme, maar ook omdat de transmissie van Oost naar West incompleet is. Niet alle boeddhisme is overgewaaid.

Fukushima
Neem Zen. “Het idee is ontstaan dat Zen geen rituelen heeft en geen geestelijkheid, geen dogma’s of hiërarchie, geen goden, geen ziel, enzovoorts,” schrijft Brazier. “Een zentempel in Japan heeft in het algemeen echter vele iconen die worden vereerd. Het is tamelijk normaal dat zentempels geen schema voor meditatie hebben. In de geloofsstandaard van Soto Zen, de grootste zenrichting, wordt van meditatie geen melding gemaakt.”

Hij geeft nog een ander voorbeeld: “In de nasleep van de ramp in Fukushima hebben zentempels in het noorden van Japan een aanzienlijk deel voor hun rekening genomen van het vrijwilligerswerk voor de slachtoffers. Dit werk omvatte mede een uitgebreide exorcismepraktijk voor de zielen van de mensen die nu geen nazaten hebben om voor hen te bidden. Zen opereert er volgens een kerkelijke hiërarchie met een geestelijkheid in iedere dorpstempel die het merendeel van de tijd op een vergelijkbare manier werkt als de christelijke geestelijkheid in Europa. Het beeld dat mensen in het Westen hebben van Zen staat in geen verhouding tot de realiteit ter plaatse in het Oosten.”

Kaalslag
Brazier, een representant van het Reine Land-boeddhisme, vergelijkt de receptie van het boeddhisme in het Westen met die in China in de eerste eeuwen van onze jaartelling. Ook daar duurde het een paar eeuwen voordat men in de gaten kreeg dat het boeddhisme niet in de traditionele denkkaders paste.

Is de tijd bij ons rijp voor een omslag in de waardering van het boeddhisme in eigen termen?, is een vraag die hij opwerpt. Wij slagen er maar niet in, schrijft hij, om soep te koken van ‘geen zelf’ en ‘niets is permanent’. Maar dat komt omdat we hier ons verstand laten spreken en niet de metafysische lading van het boeddhisme tot haar recht laten komen. Het is helemaal niet zo dat in het boeddhisme alles impermanent is, gooit Brazier de knuppel in het hoenderhok.

En er volgen meer knuppels. Mindfulness is niet de hele tijd met je aandacht bij een imaginair ‘nu’ zijn. Mindfulness is je ten diepste verbonden weten met de aanwezigheid van Boeddha in alles wat je zegt en doet. Het eerste is een adaptatie voor een geseculariseerde cultuur die bij gebrek aan zingeving zichzelf in het centrum van de aandacht plaatst. Het tweede is het religieuze boeddhisme dat Brazier voor ogen staat.

Leegte is een onderwerp waarover volgens Brazier door boeddhisten veel gesproken wordt zonder dat ze werkelijk begrijpen waarover het gaat. De vraag is niet of je kunt uitleggen dat en hoe in boeddhisme alle verschijnselen ‘leeg’ zijn. Het gaat erom te leven vanuit leegte, dat wil zeggen je eraan over te geven en vanuit de ruimte die dit schept, elkaar en de kosmos in liefde tegemoet te treden. Leegte is een geloofsact waartoe een religieus boeddhisme je uitnodigt.

Paradigmawisseling
Er zijn meer mensen die boeddhisme een religie noemen, maar Brazier geeft er een oorspronkelijke draai aan. Aan de hand van zijn eigen ontwikkeling geeft hij er voorbeelden van hoe de ingroei van zo’n religieus boeddhisme je in eerste instantie tegen jezelf verdeeld kan houden.

Boeddhisme benadrukt bijvoorbeeld persoonlijke ervaring, maar wanneer je in persoonlijke ervaring flitsen van vorige levens meemaakt, dan ben je geneigd die ervaring niet te vertrouwen. Opvoeding en onderwijs hebben je aangeleerd wat wel en niet mogelijk is. Je bent geneigd wat niet pas bij het moderne wereldbeeld terzijde te leggen, terwijl het erom gaat je vertrouwen in de Dharma uit te breiden tot geloof in de volheid daarvan, dus ook in de vanzelfsprekendheid waarmee de Boeddha handelde vanuit zijn wetenschap van vorige en volgende levens.

Buddhism is a Religion heeft in mijn ogen het potentieel een paradigmawisseling in de boeddhistische wereld teweeg te brengen. Het ontneemt de grond aan een moderne interpretatie van mindfulness, leegte en vele andere begrippen en plaatst deze in een ander daglicht, in het daglicht van een gelovig boeddhisme. Zo ontstaat er een nieuwe betekenisrijkdom en een aansluiting bij wat boeddhisme van oorsprong was. De tijd zou hiervoor inderdaad rijp kunnen zijn. De uitnodiging om Braziers religieuze boeddhisme binnen te gaan, is er in ieder geval eentje die het verdient om serieus te worden overwogen.

Ik zou zeggen: léés het boek eerst in zijn geheel. Brazier verwijst naar het boek van David McMahan, The Making of Buddhist Modernism (2008). Hij vertolkt het ongemak dat ik ook voelde toen ik dat boek las. Boeddhisme in het Westen zal nimmer een getrouwe kopie zijn van boeddhisme in het Oosten, maar er moeten grenzen worden gesteld aan de kaalslag die het modernisme hier bij ons aanricht.

Ik ben blij dat Brazier met een tegenoffensief de discussie een nieuw leven inblaast. Als boeddhisme is een religie is (en dat is het) en als je erin kunt geloven (dat moet zelfs), dan gaat er een hele wereld aan ongedachte mogelijkheden open.

Namu Amida Butsu.

Reageren

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s