Communie op het tempo van de nembutsu

Christendom heeft boeddhisme veel te bieden. Alleen is het zaak de inspiratie van Jezus en de kerkelijke instituties van elkaar te scheiden. Een overweging in de aanloop naar het kerstfeest

Jezus.JPGAfgelopen week ben ik voor het eerst sinds lang weer in de kerk geweest waar ik vijfenveertig jaar geleden mijn eerste Heilige Communie ontving. De aanleiding was enigszins abrupt, maar evenals toen mocht ik iets voorlezen, dit maal uit de brief van Paulus aan de Romeinen. De tekst ging over doop en dood, verrijzenis en verlossing; in zentaal zou je zeggen: over de grote zaak van leven en dood.

Het is de tijd van Advent, de komende blije geboorte van het kindje in de kribbe, dus er stond vooraan in de kerk een bijna levensgrote kerststal. De priester die de mis opdroeg was afkomstig uit India, wat mij een vertrouwd gevoel gaf, alsof de Boeddha hier bij wijze van vaardig middel in deze gestalte verscheen. Hij sprak dan ook vrijwel accentloos Nederlands. Volgens de traditie was hij gehuld in het paarse liturgische gewaad dat bij deze periode van de kerkelijke kalender past.

Wenkend perspectief
De eucharistieviering sprak meer tot mijn verbeelding dan ik van tevoren had verwacht. Het is alsof in het rooms-katholieke ritueel van het Laatste Avondmaal, met het delen van wijn en brood in een sfeer van dampende wierook, symbolisch een Rein Land wordt afgebakend rondom de bodhisattva Jezus, voorafgaand aan de heropneming van de mensenzoon in de drievoudige boeddhanatuur. Dit is bedoeld als een wenkend perspectief voor alle mensen: wie in dit voetspoor treedt, zal eveneens deelachtig worden aan deze spirituele transformatie.

Om dit te gedenken krijgen de aanwezigen desgewenst een stukje gewijd brood aangereikt, dat je, ontdekte ik nu, des te beter heel intens kunt consumeren naarmate je goed, op het tempo van de ademhaling, in stilte voor jezelf de nembutsu zegt. Dit is, geloof ik, niet helemaal volgens de letter van het kerkrecht, maar desondanks voelde ik mij hoegenaamd niet ongemakkelijk. Het was eerder alsof ik in de geest van de viering handelde; de hostie tot je nemen is een momentane ervaring waarin je jezelf extra indringend deelachtig weet aan de compassie van Amida Jezus.

Met één voet in de ene en één in de andere wereld; én boeddhist én een oude katholieke lidmaatschapskaart op zak: een mooie combinatie, toch? Jack Kerouac, de Amerikaanse romancier en enige tijd zenstudent, had altijd een bidprentje met de paus van Rome bij de hand om te laten zien dat hij de wortels van zijn jeugd trouw bleef.

Verbeeldingskracht
De vergelijking tussen Reine Land-boeddhisme en katholicisme is niet gebruikelijk. De meeste auteurs nemen nog braaf de analyse over van de Zwitserse theoloog Karl Barth, die in 1961, zeven jaar vóór zijn dood, schreef dat de Reine Land-scholen van Honen en Shinran in vergelijking met het christendom het meest bij de geloofstraditie van de Reformatie aansluiten. Onder de bekende boeddhistische leraren vergelijkt alleen iemand als Thich Nhat Hanh, met zijn poëtische verbeeldingskracht, met enige regelmaat het Koninkrijk van God met het Reine Land, dat zich in zijn voorstelling in het hiernúmaals bevindt.

Thich Nhat Hanh boort volgens mij een gat in de spirituele markt aan met deze herinterpretatie van de in filosofisch opzicht dualistische christelijke geloofstraditie. Ik zeg dit in de wetenschap dat er onlangs weer een boek is verschenen over boeddhisme en de mystiek van Meister Eckhart (ik heb het nog niet gelezen). Mystiek is, zeker in zenkringen, altijd een dankbaar onderwerp. Maar het is van oudsher ook een tijdverdrijf voor mensen die ervoor kiezen zich in de periferie van de grote religieuze hoofdstromen te bewegen, al kan hiervan een grote stichtende invloed uitgaan.

Contemplatief
Mijn intuïtieve kompas zegt dit: kijk naar de maan op de manier waarop de vinger van Thich Nhat Hanh daarnaar wijst. Aan de transmissie van het boeddhisme naar het Westen danken wij vormen en gebruiken die zijn losgemaakt uit een rijke Oost-Aziatische religieuze context. Niets ten nadele van Zen en meditatie (ik zou niet durven), maar als praktijk dragen deze beide vaak de ballast met zich mee van een meer contemplatief georiënteerde, monastieke oorsprong. Wij hebben ook behoefte aan een volksere toepassing van de Dharma.

Ik vind een beweging wég van de mystiek en óp naar verbroedering met de christelijke hoofdstroom een logische draai om te maken als een vervolgstap in de uitwaaiering van het boeddhistische gedachtengoed. Het aanhalen van de banden met onze eigen culturele waarden is immers een vorm van geestelijke communie die Thich Nhat Hanh, en ook de Dalai Lama trouwens, ons blijven aanraden. Waarom wordt er niet op grotere schaal gehoor gegeven aan hun herhaalde oproepen?

Hervorming
Het reguliere christendom is anders, sympathieker dan het beeld dat vele boeddhisten ervan lijken te hebben op basis van ervaringen eerder in hun leven of overgeleverde herinneringen van vorige generaties. Onthechten van het beeld en de bijbehorende emotie kan ruimte scheppen om iets ‘nieuws’ naar binnen te laten stromen. Christendom heeft boeddhisme veel te bieden. Alleen is het zaak de inspiratie van Jezus en de kerkelijke instituties van elkaar te scheiden.

Zen kun je op valide gronden beoefenen vanuit het perspectief van de mystiek, maar zou het niet eveneens een passende missie kunnen zijn om te beproeven of we de basis van boeddhisme in de samenleving kunnen verbreden? Dit is een uitdaging voor alle boeddhistische scholen en niet alleen voor Zen. Maar vanaf de vleugel zou Zen wel deel kunnen uitmaken van een coalitie tot hervorming van ons oude, christelijke geloofsgoed, voordat dit in ons deel van de wereld onder een dikke laag stof verder uit ons zicht verdwijnt.

Zelfs wanneer we de ontkerkelijking in het saldo meenemen, hebben we als boeddhisten nog heel wat te leren van doorsnee christelijke sangha’s, zeker waar het gaat over vermaatschappelijking en verbinding maken met grotere groepen mensen.

Namu Amida Butsu.

Reageren

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s