Mindfulness behoeft boeddhisme als context

Draagt de mindfulnesstraditie in onze tijd bij aan de democratisering van het boeddhisme en de opkomst van de lekenbeweging?

mindfulness_nytimesDeze vraag stel ik mezelf sinds Edel Maex in het Boeddhistisch Dagblad reageerde op mijn artikel over Reine Land boeddhisme.

Het hangt ervan af hoe je de mindfulnesstraditie waardeert. Leidt mindfulness van zichzelf tot het ontwikkelen van compassie en is dat voldoende? Of heeft mindfulness boeddhisme nodig als context?

In een interview met Tricycle vorig jaar (pdf – 0,1 MB) sprak David McMahan hier lezenswaardige woorden over. Hij zei niet dat mindfulness op zichzelf geen voordelig effect kan hebben. Wat hij wel benadrukte is dat meditatie die wordt losgemaakt uit een boeddhistische context een ‘droge spons’ wordt die de waarden van de gastcultuur in zich opzuigt. Hij noemt in dit verband eigenwaarde, aanvaarding van je lichaam of stressreductie.

Zelfkracht
Zo kijk ik ook aan tegen seculiere mindfulness zonder expliciete boeddhistische context. Het gevaar bestaat dat deze, in terminologie die ik ontleen aan Shinran, de illusie van de zelfkracht instandhoudt.

Boeddhisme, zegt McMahan terecht, plaatst mindfulness in een context van het diep herprogrammeren van de geest. Inzichtsontwikkeling ontstaat niet spontaan wanneer de geest zich heeft ontledigd. Hij wijst erop dat ook sommige boeddhisten te makkelijk alleen het kalmeren van de geest uit de Satipatthana sutra isoleren, kennelijk zonder zich te realiseren dat dat in die sutra juist het begin van het verhaal is. Daarna komen nog de nodige geestelijke oefeningen die mede een beroep doen op de conceptuele vermogens van de beoefenaar.

Tot de elementen van de boeddhistische context die McMahan als waarnemer opsomt, behoren leegte, voorwaardelijk ontstaan, dharma, het bodhisattvapad, skandha’s, het achtvoudig pad en de vier waarheden van Gautama Boeddha. Het boeddhisme gaat ervan uit, zegt hij, dat inzichtsontwikkeling niet vanzelf komt, maar doordat zulke bouwstenen de tijd krijgen om in te dalen en te rijpen.

Sociale technologie
Zelf maak ik onderscheid tussen mindfulness als ‘sociale technologie’ (aanvaarding bij ziekte, stressreductie) en echte, boeddhistische mindfulness. Wanneer ik de nembutsu aanraad als mindfulnessoefening dan bedoel ik daarmee mindfulness in een boeddhistische context te plaatsen van anderkracht (= ware compassie), niet zelfkracht. Het is niet uitgesloten dat seculiere mindfulness voor sommigen een opstapje is naar de dharma, maar de positie die ik vertegenwoordig is dat we als boeddhisten meer moeten opkomen voor een expliciete leer die context verschaft aan mindfulness.

Wie gaat zo’n expliciete leer specifiek voor onze tijd ontwikkelen? De enige kandidaten die ik tot dusver zie zijn Thich Nhat Hanh met zijn boek Understanding Our Mind en de Dalai Lama die diverse titels op zijn naam heeft staan die ook zo’n expliciete vertolking vormen van de boeddhistische leer. Er is, denk ik, een grote behoefte aan het verslaan van onze tijdgeest van soundbites en grote-stappen-snel-thuis meditatie in de vorm van een meer systematische uitleg van de leer. Dat hoeft overigens helemaal niet in boekvorm te zijn.

Als dit gebeurt, ja, dan kun je zeggen dat mindfulness heeft bijgedragen aan democratisering van het boeddhisme in onze tijd. Maar het gaat niet vanzelf door te hopen dat seculiere mindfulness de weg is naar of gelijkwaardig aan de dharma.

Ik schrijf dit als aanzet voor discussie, niet om mij in te graven op een standpunt. Wat ik al helemaal niet wil is de dharma in een dogma vatten. Er zijn gelijkwaardige alternatieven voor boeddhisme, alleen betwijfel ik of seculiere mindfulness zo’n alternatief is.

Reageren

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s