Het onvoltooide discours van het moderne boeddhisme

Enkele lezers stelden in het Boeddhistisch Dagblad vragen over mijn manier van het behandelen van onderwerpen. Dit heeft me in de gelegenheid gesteld mijn ‘project’ nader uit de doeken te doen. Het moderne boeddhisme heeft nog geen goed discours om onderling met elkaar te spreken. Ik wil de materie graag bevragen op een andere manier dan binnen of tussen individuele tradities gebruikelijk is.

Alle signalen die binnenkomen van lezers registreer ik. Het opbouwen van een relatie met je lezers is een kwestie van geven en nemen waarbij de tijd zijn werk moet kunnen doen.

Ik wil me echter niet laten vastpinnen op een bepaalde structuur in onderwerpskeuze of manier van behandelen. Mede gevoed door de dialoog, ontvouwen het verhaal en de thema’s zich door mijn stukken heen. Dan kan het gaan om een beredeneerd artikel, maar ook om een stukje fantasie of een meditatieve epifanie.

Het boek van David McMahan, ‘The making of Buddhist modernism’ is een voorbeeld van iets wat in dialoog kan groeien. Een lezer attendeerde mij hierop nadat ik in mijn BD-artikel ‘De anti-consensusboeddhist’ had geschreven: ‘Het boeddhisme van de Boeddha is niet het boeddhisme van ná de Boeddha.’

Creatief
Over deze inzending is het nodige te doen geweest. Bijvoorbeeld over deze zinnen: ‘En leegte is een leugen, dus waarom zitten om leegte te ervaren? Al dat vruchteloos getob op het kussen…’

Of ik wel wist dat Shakyamuni Boeddha zelf zich ook al over leegte had uitgelaten? Ja dus. Maar dit zal me er toch echt niet van weerhouden een tekst af te scheiden alsof er een oudtestamentische profeet aan het woord is, wanneer dat de stem is die in mijn gemoed aanzwelt.

Een vraagstuk dat ik waarneem, is dat boeddhisten in onze tijd geen voldoende ontwikkeld discours hebben waarbinnen ze onderling met elkaar kunnen spreken.

Ik ben onderdeel van dit probleem en hopelijk ook van de oplossing. Voor zover ik aan die oplossing kan bijdragen, wil ik daarbij creatief een beroep kunnen doen op alle mogelijke middelen, ook als dat betekent dat ik de materie bevraag op een andere manier dan binnen of tussen individuele tradities gebruikelijk is.

Voorwaardelijk ontstaan
Nu, zoals gevraagd, nadere explicatie van de beginzin van mijn artikel ‘De Boeddha als kompas’: ‘Veel van wat we tegenwoordig in ons deel van de wereld aantreffen als boeddhisme drijft meer op de hoop van onze cultuur dan op de leer van de Boeddha’.

Om deze zin uit te leggen, neem ik één hoofstuk uit het boek van McMahan, hoofdstuk 6, ‘A Brief History of Interdependence’. Hierin legt de auteur uit hoe na de Boeddha verschillende tijden ieder hun eigen draai hebben gegeven aan het leerstuk van het voorwaardelijke ontstaan. ‘Early classical formulations took a view of the significance of interdependence that was nearly opposite to that of their contemporary successors’, zegt hij.

McMahan schetst de wordingsgeschiedenis van het begrip. Bij de Boeddha is voorwaardelijk ontstaan de bron van lijden en de bijbehorende levenshouding die van wereldverzaking. In Mahayana kantelt het beeld. De nadruk op leegte en interpenetratie van al het bestaande doet mensen positiever staan tegenover de wereld én de natuur.

Paradoxaal genoeg wordt het niet-zelf steeds groter in scope. Zenmeester Eihei Dogen (Japan, 13e eeuw) zegt in een beroemd statement ‘we bestuderen het zelf om het zelf te vergeten’. Het gevolg is dat de hele wereld nu in het niet-zelf past.

Romantiek
In het tegenwoordige zelfverstaan van veel boeddhisme in ons deel van de wereld zie je de resonantie van Mahayana, maar ook van een aantal westerse stromingen. Tijdens de Romantiek ontstaat het beeld van een verbondenheid van de mens met een Geest die heel de kosmos doorademt.

Afkeer van materialisme en individualisme neemt al in de negentiende eeuw een aanvang, dezelfde eeuw waarin boeddhisme in het Westen zoetjes aan wortel begint te schieten. Het boeddhisme wordt verder geherinterpreteerd door de lens van onze culturele preoccupaties. De twintigste eeuw doet er nog een schepje bovenop. ‘Dependent origination is then turned into a mandate for an active – indeed activist – life, fully engaged in the world,’ aldus McMahan.

Karma en reïncarnatie worden ondertussen naar de achtergrond gedrongen. Dat past niet meer zo bij onze tijd. De auteur analyseert het werk van Thich Nhat Hanh waarin deze leerstukken een ‘metaforische betekenis’ krijgen. Bij Thich Nhat Hanh, zegt hij, zie je duidelijk een verdere aanpassing van het boeddhisme aan de geest van een steeds meer genetwerkte wereld.

Het moderne boeddhisme, zegt McMahan, is een nieuwe vorm van boeddhisme, gebaseerd op een selectie van concepten afkomstig van Mahayana en westerse culturele tradities.

Beoefening
Elders in zijn boek, niet in hoofdstuk zes dus, laat hij zien dat ook hetgeen zich in onze tijd aandient als ‘klassiek’ boeddhisme (theravada) vaak berust op een heruitvinding van oude tradities in de negentiende en twintigste eeuw.

Nadat ik in een eerder BD-artikel op het boek van McMahan ben ingegaan, vat ik zijn betoog samen in de openingszin van een volgend artikel: ‘Veel van wat we tegenwoordig in ons deel van de wereld aantreffen als boeddhisme drijft meer op de hoop van onze cultuur dan op de leer van de Boeddha’.

McMahan zegt overigens niet dat het boeddhisme in onze tijd geen boeddhisme meer mag heten. Dit boeddhisme is de actuele historische realiteit. Hij zegt alleen dat het ver afstaat van de leer van de Boeddha. Vandaar dat ik zeg, geheel voor eigen rekening en op basis van eigen studie en beoefening: ‘Volg het spoor terug naar de Boeddha en je vindt een kompas dat goed uit kan komen op je weg.’


De vragen van lezers zijn te vinden in de discussie onder mijn artikel ‘De Boeddha als kompas’. Het gaat om de vragen van Hessel en Tom. Mijn antwoord aan Tom is hierboven weergegeven, licht bewerkt omwille van de leesbaarheid als op zichzelf staand blogartikel. De gehele discussie, inclusief die met Hessel, vind je hier (pdf).

Reageren

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s