De Boeddha als kompas

Veel van wat we tegenwoordig in ons deel van de wereld aantreffen als boeddhisme drijft meer op de hoop van onze cultuur dan op de leer van de Boeddha. Volg het spoor terug naar de Boeddha en je vindt een kompas dat goed uit kan komen op je weg. Deel 1 in een serie ‘Bronnen van het boeddhisme’

Als je het ontdoet van alle franje, dan zei Shakyamuni Boeddha dat alles waarmee je jezelf identificeert, ‘niet-zelf’ is. Maak jezelf vrij van de identificatie, en je bent er. Hij schetste een weg om jezelf vrij te maken van je bindingen. Dit kán, stelde hij – zo niet in dit, dan toch in een later leven.

Photo 15-04-13 18 16 00Nu ik de kern van zijn leer heb samengevat in vier zinnen, wordt het tijd om enkele misverstanden uit de weg te ruimen. In weerwil van een populair geloof, ook onder boeddhisten, heeft de Boeddha niet betoogd dat er geen zelf bestaat. Zulke speculatieve vragen ging hij uit de weg. Uit zijn leer vloeit voort dat je met je gewone mensenverstand ook niet bij zulke wetenschap kunt komen.

Evenmin heeft de Boeddha gezegd dat alles wat er in de wereld bestaat, zonder zelf en daarmee ‘leeg’ is. In de eeuwen na zijn dood zijn er tal van scholen opgekomen en vaak ook weer ondergegaan die de boeddhistische leer verder tot ontwikkeling hebben gebracht. Sommige van deze scholen breidden de reikwijdte van de leer uit tot al het bestaande en verklaarden dit leeg, zonder zelf. De grote vraag is of zij hiermee handelden in de geest van de Boeddha of daar ongewild een loopje mee namen.

Reïncarneren
Latere problemen komen in een ander daglicht te staan wanneer je terugkeert naar de oorspronkelijke leer. Als er geen onveranderlijk zelf bestaat, wat reïncarneert er dan van leven tot leven, is een bekende vraag. Wel, aangezien de Boeddha niet betoogde dat er geen zelf bestond, zou er best iets kunnen reïncarneren, alleen onttrekt zich dit aan je kenvermogen en kun je jezelf er tijdens je leven op geen enkele manier mee identificeren.

De Boeddha liet de wereld na zijn dood achter met een leer die even eenvoudig van opzet als moeilijk na te volgen was, tenzij je tot de kleine groep behoort die alle zekerheden en bezittingen vaarwel zegt en bereid is zich in relatieve afzondering te wijden aan de zoektocht naar verlossing. Naarmate de leer in aanraking kwam met andere tijden en culturen en de bronnen uit het zicht verdwenen, nam het boeddhisme nieuwe gedaanten aan die zich niet noodzakelijkerwijze laten verenigen met de intentie van de historische Boeddha.

Retraite
Veel van wat we tegenwoordig in ons deel van de wereld aantreffen als boeddhisme drijft meer op de hoop van onze cultuur dan op de leer van de Boeddha. Voor zover de antwoorden van de Boeddha nog actueel zijn (en dat zijn ze grotendeels), stellen ze dezelfde hoge eisen die altijd voor volgelingen hebben gegolden. Het voelt misschien fijner om als boeddhist met de auto van retraite naar retraite te rijden, maar dat niet doen en in soberheid en eenvoud leven naar de leer van de Boeddha, zou wel eens van groter inzicht kunnen getuigen.

Volg het spoor terug naar de Boeddha, ook al is dat geen toetssteen om te bepalen wat van alle boeddhismen het ‘ware’ is. Dat is ook nadrukkelijk niet het punt dat ik wil maken.

Bij de kern van de leer van de Boeddha uitkomen is niet makkelijk omdat je een weg moet weten te banen door duizenden canonieke teksten en een ware jungle aan latere interpretaties. Toch loont het om je de moeite te getroosten: bij de Boeddha kun je inspiratie vinden en een kompas dat goed uit kan komen op je weg wanneer leven of leer je aan het duizelen maken.


Deze tekst heb ik geschreven na lezing van hoofdstuk IX, ‘Shining the Light of Wisdom’ van In the Buddha’s Words. An Anthology of Discourses from the Pali Canon, edited and introduced by Bhikkhu Bodhi (2005). Dit is een bloemlezing uit de Pali Canon, waarin de belangrijkste sutra’s thematisch worden gegroepeerd en toegelicht. Als je de Engelse taal machtig bent, een must!

3 gedachten over “De Boeddha als kompas”

  1. Hoi Jules,
    Aardige vragen maar weinig antwoorden – je lijkt wel een ‘zoek het zelf uit’ Roshi 😉

    Alles wat je schrijft klopt wel, maar een belangrijke dimensie mist in hoe ik je tekst lees. Waar het om gaat is de GEEST (en niet de Letter) van de Dharma vinden en in je eigen leven beoefenen. Die is wel degelijk te vinden in de Pali Canon maar niet zelden ‘tussen de regels door’, te proeven in het gedrag van de Boeddha en niet zozeer in letterlijke uitspraken en regels.
    En latere tradities hebben geprobeerd die geest terug te vinden. Bijvoorbeeld door het begrip Sunyata (Leegte) te introduceren omdat alle eerder gebruikte concepten zoals Nibbana gaandeweg versleten geraakt waren en niet meer de geest weergaven. (Vervolgens is Sunyata zelf ook weer versleten geraakt, niets ontsnapt aan de klauwen van Samsara) 🙂 Of door meer de nadruk te leggen op zelfloosheid – de Boeddha benadrukte dat er geen _onveranderlijk_ zelf was, en wedergeboorte in Pali Canon termen wordt dan ook niet slecht beschreven met termen als ‘Dat was Jules was doet als laatste daad het aansteken van een nieuwe kaars met zijn oude kaars. De nieuwe is zeker niet Jules 2.0 maar ook zeker niet geheel onafhankelijk van Jules 1.0’.
    Iedere sangha/school kan dit verder zelf proberen in te vullen. Onze kapstok bijvoorbeeld is zowel alle latere scholen gebruiken als de Pali Canon, en latere teksten toetsen aan de basisprincipes van de canon oftewel de Geest zoals wij ‘m ervaren. Dus o.a. wetmatigheden als Afhankelijk Onstaan, Boeddha-Dharma-Sangha als essentieele toevluchten maar ook dor hout uit de Pali Canon wegsnijden c.q. irrelevant vinden voor het moderne leven. Zoals de plaatsing van mannen boven vrouwen in o.a. de Vinaya en i.h.a. de plaatsing van ‘fulltimers’ (retraite-monnikken) boven ‘parttimers’ (leken). En ja, dan moet je soms ook wat hoop van ONZE cultuur die niet in lijn met de Dharma is wegsnijden; zoals het statement dat iedereen gelijk is (–> onzin, we starten met gelijke kansen maar sommigen ontwikkelen zich nu eenmaal spiritueel sneller dan anderen; al is dat niet onomkeerbaar…) en het statement dat zelfgekozen celibaat of zelfgekozen mannen-alleen of vrouwen-alleen omgevingen altijd Freudiaans slecht zouden zijn.
    Doch bedankt voor je reflecties!
    With folded palms,

    1. Dankjewel voor je uitgebreide inhoudelijke reactie, Ujukarin. Ik ben altijd blij wanneer er rondom mijn schrijfsels dialoog ontstaat over de zaken waar het echt om gaat. Het is terecht dat je mijn verhaal aanvult met een beschrijving van de rol van de geest en het onvermijdelijke proces van adaptatie en herijking van de leer. Ik ben van plan daaraan op deze plaats in de nabije toekomst nog nader aandacht te besteden.
      ‘Meer Boeddha in het boeddhisme’ is een van de thema’s op mijn blog geworden; ik heb er eerder over geschreven, bijvoorbeeld hier: http://site.boeddhaweg.nl/2013/02/11/de-boeddha-aan-het-woord/ Het huidige artikel zou je kunnen zien als een vervolg hierop.
      Tot op zekere hoogte ben ik inderdaad een voorstander van ‘zoek het zelf uit’; in die geest kun je binnen de zentraditie shikantaza-meditatie beoefenen. Maar ik ben zeker geen roshi en heb op het gebied van zulke al dan niet ‘officiële’ kwalificaties geen enkele pretentie. Hoe ik momenteel op de boeddhaweg sta, kun je hier nalezen: http://site.boeddhaweg.nl/over-de-auteur/

  2. Hoi Jules,

    Wow, we zijn ’t grotendeels eens. Vind het ook mooi dat andere tradities ook gaandeweg zien dat letterlijk kopieeren van Aziatische scholen op termijn niet ideaal is.
    Zoals IMS’ Joseph Goldstein met ‘One Dharma’ dat, via een ietwat andere route, opvallend dicht uitkomt waar ik en m’n traditie voor staan…

    With folded palms,

Reageren

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s